ภาวะถุงน้ำรังไข่หลายใบ หรือ Polycystic Ovary Syndrome (PCOS) เป็นความผิดปกติของระบบต่อมไร้ท่อที่พบได้บ่อยในผู้หญิงวัยเจริญพันธุ์ โดยผู้ที่มีภาวะนี้มักมีความผิดปกติเรื้อรังทั้งในระบบสืบพันธุ์และระบบเมตาบอลิซึม พบได้ประมาณร้อยละ 5-10 ในสตรีวัยเจริญพันธุ์ อาการแสดง ได้แก่
- รอบระดูไม่สม่ำเสมอ โดยส่วนใหญ่จะมีรอบระดูห่างกว่า 35 วัน หรือในช่วง 1 ปี มีระดูน้อยกว่า 8 ครั้ง นำมาสู่ภาวะมีบุตรยาก
- มีอาการแสดงออกของฮอร์โมนเพศชายเกิน เช่น หน้ามัน สิว ขนดก
- ลักษณะของรังไข่จากการตรวจคลื่นเสียงความถี่สูง (Ultrasound) จะเห็นถุงน้ำเล็ก ๆ หลายใบในรังไข่
- อาการแสดงความผิดปกติอื่น ๆ เช่น ภาวะอ้วนโดยเฉพาะอ้วนลงพุง เพิ่มความเสี่ยงต่อโรคเบาหวาน อันเนื่องมาจากความผิดปกติของการทำงานของฮอร์โมนอินซูลินซึ่งเกี่ยวข้องกับกระบวนการเผาผลาญน้ำตาลกลูโคสในร่างกาย เมื่อร่างกายมีภาวะดื้ออินซูลิน ตับอ่อนจะผลิตอินซูลินมากขึ้น ซึ่งกระบวนนี้จะซึ่งกระตุ้นให้รังไข่สร้างฮอร์โมนเพศชาย androgen เพิ่มขึ้น ระดับ androgen ที่เพิ่มสูงขึ้นจะไปยับยั้งการตกไข่ สร้างวงจรที่ทำให้อาการ PCOS แย่ลง
สาเหตุ
ปัจจุบันยังไม่ทราบสาเหตุแน่ชัด อาจเกี่ยวข้องกับปัจจัยทางพันธุกรรม ปัจจัยทางเชื้อชาติ ปัจจัยทางสิ่งแวดล้อมหรือหลาย ๆ ปัจจัยร่วมกัน
ทำความรู้จัก “Inositol”
Inositol (อิโนซิทอล) เป็นสารประกอบคาร์โบไฮเดรตที่มีโครงสร้างคล้ายน้ำตาล ในอดีตเคยถูกจัดให้อยู่ในกลุ่มวิตามินบี (Vitamin B8) แต่ปัจจุบันไม่จัดเป็นวิตามินที่จำเป็นอย่างเป็นทางการแล้ว เนื่องจากร่างกายมนุษย์สามารถสังเคราะห์ขึ้นเองได้จากกลูโคส และยังพบได้ตามธรรมชาติในอาหาร เช่น ธัญพืชไม่ขัดสี ถั่ว และผลไม้จำพวกส้ม
Inositol ในธรรมชาติมีโครงสร้างที่แตกต่างกันได้ถึง 9 รูปแบบ (Isomers) แต่รูปแบบที่มีบทบาทสำคัญทางคลินิกและพบมากที่สุดในร่างกายมนุษย์มี 2 ชนิดหลัก ได้แก่
- Myo-Inositol (MI): เป็นรูปแบบที่พบมากที่สุดในเซลล์ของมนุษย์ (มากกว่า 90%) มีหน้าที่หลักเกี่ยวกับการนำกลูโคสเข้าสู่เซลล์และการส่งสัญญาณของฮอร์โมน FSH
- D-chiro-Inositol (DCI): เป็นรูปแบบที่ร่างกายสร้างขึ้นจากการเปลี่ยนรูป (Epimerization) ของ Myo-Inositol หน้าที่หลักจะเกี่ยวข้องกับการสังเคราะห์ฮอร์โมนเพศชาย androgen ที่ถูกกระตุ้นโดยอินซูลิน
กลไกการทำงานของ Inositol ต่อสมดุลฮอร์โมน
กลไกหลักของ Inositol คือการทำหน้าที่เป็น “ตัวส่งสัญญาณทุติยภูมิ” (Second Messenger) ให้กับอินซูลิน เมื่ออินซูลินจับกับตัวรับที่ผิวเซลล์ สารกลุ่ม Inositol phosphoglycans จะถูกปล่อยเข้าสู่ภายในเซลล์เพื่อสั่งให้เซลล์นำน้ำตาลไปใช้ ในผู้ป่วย PCOS ที่มีภาวะดื้ออินซูลิน กลไกการส่งสัญญาณนี้มักเกิดความบกพร่อง การได้รับ Inositol เสริมจึงเปรียบเสมือนการเติมตัวส่งสัญญาณให้ระบบกลับมาทำงานได้ตามปกติ ผลลัพธ์ที่ตามมาคือ
- เพิ่มความไวต่ออินซูลิน ทำให้ระดับน้ำตาลในเลือดและอินซูลินลดลง
- ลดฮอร์โมนเพศชาย เมื่อระดับอินซูลินในเลือดลดลง รังไข่ก็ถูกกระตุ้นให้สร้างฮอร์โมนเพศชายน้อยลง อาการสิวและขนดกจึงทุเลาลง
- ฟื้นฟูการตกไข่ ช่วยส่งสัญญาณฮอร์โมน FSH ได้ดีขึ้น ช่วยให้เซลล์ไข่พัฒนาและเกิดการตกไข่ตามรอบเดือนธรรมชาติ
งานวิจัยที่เกี่ยวข้อง
การลดภาวะดื้ออินซูลินและฮอร์โมนเพศชาย
งานวิจัยที่ทำการศึกษาในอาสาสมัครเพศหญิงที่มีภาวะ PCOS ร่วมกับน้ำหนักเกิน เพื่อศึกษาว่า Myo-Inositol (MI) ช่วยปรับปรุงระดับฮอร์โมนและความไวต่ออินซูลินในผู้หญิงที่มีภาวะ PCOS และมีน้ำหนักเกินได้หรือไม่ โดยให้
- กลุ่มหนึ่งรับประทาน Myo-Inositol 2 กรัม/วัน ร่วมกับกรดโฟลิก 200 ไมโครกรัม ทุกวัน เป็นเวลา 12 สัปดาห์
- อีกกลุ่ม ได้รับกรดโฟลิก 200 ไมโครกรัม เพียงอย่างเดียว ทุกวัน เป็นเวลา 12 สัปดาห์
หลังผ่านไป 12 สัปดาห์ พบการเปลี่ยนแปลงใน กลุ่มที่ได้รับ Myo-inositol ดังนี้
- ระดับฮอร์โมน LH, ฮอร์โมนเพศชาย (Testosterone), โปรแลกติน (PRL) และสัดส่วน LH/FSH ลดลงอย่างมีนัยสำคัญ (ในผู้ป่วย PCOS หลายราย มักจะมีความผิดปกติที่สมองส่วนไฮโปทาลามัสและต่อมใต้สมอง ทำให้มีการหลั่งฮอร์โมน LH ออกมามากเกินไปและถี่เกินไป ระดับ LH ที่สูงนี้จะไปกระตุ้นเซลล์ในรังไข่ให้สร้างฮอร์โมนเพศชายออกมามากผิดปกติ ซึ่งส่งผลกระทบต่อสมดุลการตกไข่)
- ระดับอินซูลินขณะอดอาหารลดลง และความไวต่ออินซูลิน (Insulin Sensitivity) ดีขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ (วัดจากค่า HOMA index และ Glucose-to-insulin ratio)
- ผู้ป่วยที่มีปัญหาขาดประจำเดือนหรือประจำเดือนมาไม่ปกติ กลับมามีรอบเดือนเป็นปกติ ในขณะที่กลุ่มที่ไม่ได้รับ Myo-inositol ไม่พบการเปลี่ยนแปลงที่มีนัยสำคัญ
การปรับสมดุลเมตาบอลิซึมในผู้ป่วย PCOS
งานวิจัยที่รวบรวมการศึกษาแบบสุ่มและมีกลุ่มควบคุม หรือ Randomized Controlled Trial (RCT) ทั้งหมด 12 งานมาวิเคราะห์สรุป ผลการวิเคราะห์พบข้อสรุปที่สำคัญดังนี้
- การปรับปรุงสภาวะเมแทบอลิซึมและความสมดุลฮอร์โมน การใช้ Myo-inositol (MI เดี่ยวๆ หรือผสมกับ D-chiro-inositol) ช่วยปรับปรุงสภาวะเมแทบอลิซึม เช่น ความไวต่ออินซูลินที่ดีขึ้น (วัดจากค่า HOMA index ลดลง), ระดับฮอร์โมนเพศชาย (Testosterone) ลดลงเมื่อเทียบกับกลุ่มควบคุม
- คุณภาพของเซลล์ไข่และผลลัพธ์ในการตั้งครรภ์ ในการศึกษาที่เกี่ยวข้องกับการทำเด็กหลอดแก้ว (ART) Myo-Inositol มีส่วนช่วยปรับปรุงคุณภาพของเซลล์ไข่ และเพิ่มอัตราการตั้งครรภ์เมื่อเทียบกับกลุ่มควบคุม
- ในขณะที่การใช้ส่วนผสม Myo-Inositol และ D-chiro-Inositol ในสัดส่วนต่าง ๆ แสดงผลลัพธ์ที่หลากหลาย แต่การใช้สัดส่วน 40:1 (Myo-Ins: D-chiro-Ins) มีประสิทธิภาพมากกว่าสัดส่วนอื่นในการปรับปรุงภาวะดื้อต่ออินซูลินและระดับแอนโดรเจนในการศึกษาหนึ่ง และการผสมนี้ยังช่วยเพิ่มคุณภาพตัวอ่อนมากกว่ากลุ่มที่ใช้ D-chiro-Inositol เดี่ยว ๆ
Inositol เป็นเพียงสารอาหารที่เข้ามาช่วยเสริมกลไกของร่างกายในการจัดการภาวะ PCOS อย่างไรก็ตามผู้หญิงทุกคนยังจำเป็นต้องปรับเปลี่ยนพฤติกรรมร่วมด้วย ทั้งการควบคุมน้ำหนัก และการออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ เพื่อผลลัพธ์ทางสุขภาพที่ดีที่สุดในระยะยาว
เอกสารอ้างอิง
Unfer V, Nestler JE, Kamenov ZA, Prapas N, Facchinetti F. Effects of inositol (s) in women with PCOS: a systematic review of randomized controlled trials. International journal of endocrinology. 2016;2016(1):1849162.
Genazzani AD, Lanzoni C, Ricchieri F, Jasonni VM. Myo-inositol administration positively affects hyperinsulinemia and hormonal parameters in overweight patients with polycystic ovary syndrome. Gynecological Endocrinology. 2008 Jan 1;24(3):139-44.
Facchinetti F, Appetecchia M, Aragona C, Bevilacqua A, Bezerra Espinola MS, Bizzarri M, D’Anna R, Dewailly D, Diamanti-Kandarakis E, Hernández Marín I, Kamenov ZA. Experts’ opinion on inositols in treating polycystic ovary syndrome and non-insulin dependent diabetes mellitus: A further help for human reproduction and beyond. Expert opinion on drug metabolism & toxicology. 2020 Mar 3;16(3):255-74.
ภาวะถุงน้ำรังไข่หลายใบ (Polycystic Ovary Syndrome: PCOS) [อินเทอร์เน็ต]. กรุงเทพฯ: คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล; 2554 [เข้าถึงเมื่อ 18 มี.ค. 2569]. เข้าถึงได้จาก: https://www.si.mahidol.ac.th/th/healthdetail.asp?aid=1274